Radyokarbon Yaş Tayini ve Arkeoloji

  • Radyokarbon yaş tayini, arkeoloji ve antropoloji başta olmak üzere birçok bilim dalına katkıda bulunmuştur.
  • Radyokarbon yaş tayini, Karbon atomunun zayıf ve radyoaktif bir izotopu olan karbon-14’ün ölçülmesiyle başlayıp sonucun, takvim yılına çevrimiyle devam eder.
  • Numunenin nereden ve nasıl alındığının beklenen yaş üzerine olan etkisi ölçüm sonucu için önemli bir yorum konusudur.
  • Numune toplanması ve muhafazası konularında arkeologlar, radyokarbon analiz laboratuvarlarıyla yakın bir işbirliği yapmalıdırlar.
  • Radyokarbon yaş tayini sonuçları, arkeolojik olarak kabul edilemez olabilir.
archaeology  page

Tarih, antropoloji ve arkeoloji insanlığında geçmişine ışık tutan en önemli üç temel bilim dalıdır. Tarihçiler, geçmişte yaşamış bir topluluğun ne zaman dağıldığını ve nasıl bir kültür bıraktığına dair fikir sahibidirler. Antropologlar, geçmişte yaşamış bir topluluğun bireylerinin fiziksel karakterlerine, kültürlerine ve sosyal ilişkilerine dair fikir sahibidirler. Arkeologlar ise, bu iki bilim dalının söylediklerine dair kanıtları yaptıkları kazılarda buldukları örneklerlerin yorumlarıyla ispatlar ve yorumlar.

Arkeolojinin, insanlık tarihine yapılan katkılar bakımından yeri diğer bilimdallarından daha yukarıdadır. İnsalığın yazılmamış geçmişinin büyük bir kısmını arkeoloji halen ortaya çıkaramamıştır.

Geçmişe ait bulunmuş bir örnekle ilgili bir haber sıradan bir insan için önemli olmayabilir. Ancak, arkeolojinin hedefi doğrudan günlük hayata bir katkı sağlamaktan ziyade, geçmişteki olayların tarihlendirilmesini doğru yapabilmek ve geçmişteki toplumların nasıl ve neden yok olduklarına dair ortaya atılan teoriler için kanıtlar bulabilmek ve tarihin tekerrür etmemesini sağlamaktır.

Yıllar içine geliştirilen teknolojiler sayesinde, arkeoloji bilimi daha kolay ve hızlı analizler yapma şansı bulmuştur. Arkeologların kullandıkları tekniklerin başında, radyokarbon yaş tayini dendrokronoloji, arkeomanyetik yaş tayini, florit yaş tayini, luminesens yaş tayini gibi birçok teknik gelmektedir.

Radyokarbon yaş tayini 50 yılı aşkın bir süredir kullanılmaktadır ve arkeoloji için devrim sayılan bir gelişme olmuştur. Özellikle arkeologlar için bugünde, karbon-14 yaş tayini halen en önemli analiz türü olarak kabul edilmektedir.

Radyokarbon Yaş Tayini Konsepti

Karbon atomunun doğal olarak oluşan ve zayıf ve radyoaktif olan izotopuna karbon-14 ya da radyokarbon denir.

Canlılar öldüklerinde, vücutları biyosferle alışverişi keser ve vücut içine alınmış olan karbon-14 doğal olarak bozunmaya başlar. Radyokarbonun yarı ömrüne göre bu bozunma bin yıllar boyunca sürer.

Radyokarbon yaş tayini, örnek içindeki karbon-14’ün analiziyle başlar. Örnek içinde kalan karbon-14’ün miktarı, canlının ne zaman öldüğünün hesaplanmasında kullanılır. Radyokarbon yaş tayini sonuçları kalibre edilmeden raporlanır. BP (Before Present) diye verilen yaş AD 1950 dir. Kalibrasyon daha sonra yapılarak BP olarak bulunan yaş takvim yılına çevrilir. Buluna bu yaş daha sonra tarihi zamanlarla ve olaylarla eşleştirilir.

Radyokarbon Yaş Tayini Doğru Teknik mi?

Arkeologlar, numunelerini radyokarbon yaş tayini laboratuvarlarına göndermeden önce, alacakları yaş sonucunun mevut arkeolojik problemlere cevap olup olmayacağından emin olmalıdırlar. Arkeologlar, numune içindeki, karbon-14’ün tam olarak hangi malzemeden geldiğini ve bunun sonuçları nasıl etkileyebileceğini de düşünmelidirler.

Numune alındığı ortama göre beklenen yaştan çok daha genç bir yaş verebileceği gibi çok daha geç bir yaşta verebilir. O yüzden kontaminasyon ve numunenin çevresiyle olan ilişkisi ve numunenin saflığı gibi konular radyokarbon yaş tayini için önemlidir. Alınan sonuçlarla numunenin alındığı yerin tarihi ilişkilendirilirken tüm bunları hesaba katmak gerekmektedir. Numune içinde her organik içerikten bir yaş alınabilir ve tüm bu yaşlar farklı dahi olabilir. O yüzden numunenin içindeki içeriğin hatalı seçimi tüm işlemin sonucu etkileyip, beklenenden çok farklı bir yorumlamaya sebep olabilir.

Radyokarbon Yaş Tayini için Arkeologlara Notlar:

Arkeologlar ve radyokarbon yaş tayinini kullanan diğer bilimlere mensup araştırmacılar, kazılar sırasında harcanan emeği ve kaynakları en verilmli şekilde kullanabilmek ve numunelerinden yaş alabilmek için mutlaka numune toplarken çok dikkatlı davranmalıdırlar.

Eğer ilk kez numune alacaksanız, kazılardan önce ya da kazılar sırasında mutlaka laboratuvar ile iletişim kurarak numunelerin nasıl toplanacağı ve muhafaza edileceği hakkında laboratuvar çalışanlarından fikir almalısınız.

a. Numune türü, boyutu ve paketleme

Laboratuvarın, analiz için gerekli olan numune miktarları için belirli sınırlamaları mevcuttur. Her bir numunenin farklı gramaj ve boyut sınırlandırması vardır. O yüzden, laboratuvardan teyit almadan numune paketlemesi yapmayınız. Ayrıca, bazı laboratuvarlar ıslak numune kabul etmemektedir. O yüzden paketleme yapmadan önce numunenizi belirtildiği şekilde kurutunuz.

b. Numune toplama

Numune toplama ve muhafazası sırasında kontaminasyona çok dikkat edilmelidir. Hidrokarbonlar, yapıştırıcılar, asitler ve yağlar numunelerle asla temas etmemelidir. Ayrıca, kağıt, sigara külü, karton, pamuk ve iplik de yine numunelere değmemelidir.

c. Numune muhafazası

Numuneler, gönderi işlemi sırasında zarar görmeyecek şekilde laboratuvar tarafından belirtildiği gibi paketlenmelidirler. Her bir paketin ayrı bir etiketi olmalıdır. Aluminyum, cam gibi özel kutular numuneler için kullanılabilir ancak laboratuvara danışmanızı tavsiye ediyoruz.

d. Hatalar ve kalibrasyon

Numunelerin yaş tayini sonuçları için laboratuvara mevcut kalibrayon kaynaklı ya da diğer nedenlerden oluşabilecek hataları sormalısınız. Yaşların çevirimi anlamadıysanız, detaylı bir cevap isteyebilirsiniz.

e. Fiyatlandırma

Raporlar ancak ücretler alındıktan sonra gönderildiği için bütçeyle ilgili problemlerinizi laboratuvar ile paylaşınız.

f. Süre

Radyokarbon yaş tayini belirli bir süre alan standart ve standart dışı numuneye özel işlemleri içermektedir. O yüzden çok aciliyeti olan sonuçlar için laboratuvar ile numune göndermei öncesi görüşmelisiniz.

Radiocarbon dating takes time, and laboratories often have waiting lists so this factor must be considered.

g. Numunelerin etiketlendirilmesi

Radyokarbon yaş tayini, tahribatlı bir işlem olduğundan analize giren maddenin tamamı kullanılar ve geriye size gönderebileceğimiz bir malzeme kalmayabilir. O yüzdeni numunelerinizi etiketlendirirken ve bize gönderirken çok dikkatli olmalısınız. Karıştırdığınız bir numuneyi bir daha asla elde edemeyebilirsiniz ve bu tamamen sizin sorumluluğunuzdadır.

h. Kontaminasyon türleri

Numuneyi alacağınız bölgenin detaylı anlatımıyla laboratuvardan muhtemelen kontaminantlar hakkında bilgi almanız mümkün olabilir. Aynı zamanda ön işlemler hakkında da bilgi alabilirsiniz.

i. Beklenen numune yaşı

Laboratuvar numune gönderiminden önce beklenen muhtemel yaşı sormaktadır. Bunun en önemli nedeni, çapraz kontaminasyon riskini en aza indirmektir. Yaşlı numunelerle genç numunelerin birbirine karışma ihtimali laboratuvarda imkansıza yakındır.

Radyokarbon Yaş Tayini Sonuçları

Interpretation of radiocarbon dating results is not straightforward, and there are times when archaeologists deem the carbon 14 dating results “archaeologically unacceptable.” In this case, the archaeologist rejected the radiocarbon dating results upon evaluation of the chronology of the excavation site.

Radyokarbon yaş tayini analizi sonuçlarının yorumlanması durumdan duruma değişkenlik gösterip, arkeolojik olarak mümkün olmayan yaşların elde edilmesiyle bile sonuçlanabilir. Radyokarbon yaş tayini sonuçlar nın arkeolojik olarak kabul edilemez çıkmasının nedenleri olabilir. Bunlar, öngörülmemiş kontaminasyon, laboratuvar kaynaklı bir problem ya da numune paketlemeyle ilgili olabilir.