Radyokarbon Yaş Tayini ve Arkeoloji

  • Radyokarbon yaş tayini, arkeoloji ve antropoloji başta olmak üzere birçok bilim dalına katkıda bulunmuştur.
  • Radyokarbon yaş tayini, Karbon atomunun zayıf ve radyoaktif bir izotopu olan karbon-14’ün ölçülmesiyle başlayıp, sonucun takvim yılına çevrimiyle devam eder.
  • Numunenin nereden ve nasıl alındığının beklenen yaş üzerine olan etkisi ölçüm sonucu için önemli bir yorum konusudur.
  • Numune toplanması ve muhafazası konularında arkeologlar, radyokarbon analiz laboratuvarlarıyla yakın bir işbirliği yapmalıdırlar.
  • Radyokarbon yaş tayini sonuçları, arkeolojik olarak kabul edilemez olabilir.
archaeology  page

Tarih, antropoloji ve arkeoloji insanlığın da geçmişine ışık tutan en önemli üç temel bilim dalıdır. Tarihçiler, geçmişte yaşamış bir topluluğun ne zaman dağıldığına ve nasıl bir kültür bıraktığına dair fikir sahibidirler. Antropologlar, geçmişte yaşamış bir topluluğun bireylerinin fiziksel karakterlerine, kültürlerine ve sosyal ilişkilerine dair fikir sahibidirler. Arkeologlar ise, bu iki bilim dalının söylediklerine dair kanıtları yaptıkları kazılarda buldukları örneklerin yorumlarıyla ispatlar ve yorumlar.

Arkeolojinin, insanlık tarihine yapılan katkılar bakımından yeri diğer bilim dallarından daha yukarıdadır. İnsanlığın yazılmamış geçmişinin büyük bir kısmını arkeoloji halen ortaya çıkaramamıştır.

Geçmişe ait bulunmuş bir örnekle ilgili bir haber sıradan bir insan için önemli olmayabilir. Ancak, arkeolojinin hedefi doğrudan günlük hayata bir katkı sağlamaktan ziyade, geçmişteki olayların tarihlendirilmesini doğru yapabilmek ve geçmişteki toplumların nasıl ve neden yok olduklarına dair ortaya atılan teoriler için kanıtlar bulabilmek ve tarihin tekerrür etmemesini sağlamaktır.

Yıllar içine geliştirilen teknolojiler sayesinde, arkeoloji bilimi daha kolay ve hızlı analizler yapma şansı bulmuştur. Arkeologların kullandıkları tekniklerin başında, radyokarbon yaş tayini dendrokronoloji, arkeomanyetik yaş tayini, florit yaş tayini, luminesens yaş tayini gibi birçok teknik gelmektedir.

Radyokarbon yaş tayini 50 yılı aşkın bir süredir kullanılmaktadır ve arkeoloji için devrim sayılan bir gelişme olmuştur. Özellikle arkeologlar için, karbon-14 yaş tayini halen en önemli analiz türü olarak kabul edilmektedir.

Radyokarbon Yaş Tayini Konsepti

Karbon atomunun doğal olarak oluşan ve zayıf ve radyoaktif olan izotopuna karbon-14 ya da radyokarbon denir.

Canlılar öldüklerinde, vücutları biyosferle alışverişi keser ve vücut içine alınmış olan karbon-14 doğal olarak bozunmaya başlar. Radyokarbonun yarı ömrüne göre bu bozunma bin yıllar boyunca sürer.

Radyokarbon yaş tayini, örnek içindeki karbon-14’ün analiziyle başlar. Örnek içinde kalan karbon-14’ün miktarı, canlının ne zaman öldüğünün hesaplanmasında kullanılır. Radyokarbon yaş tayini sonuçları kalibre edilmeden raporlanır. BP (Before Present) olarak verilen yaş AD 1950’dir. Daha sonra Kalibrasyon yapılarak BP olarak bulunan yaş takvim yılına çevrilir. Bulunan bu yaş daha sonra tarihi zamanlarla ve olaylarla eşleştirilir.

Radyokarbon Yaş Tayini Doğru Teknik mi?

Arkeologlar, numunelerini radyokarbon yaş tayini laboratuvarlarına göndermeden önce, alacakları yaş sonucunun mevcut arkeolojik problemlere cevap vereceğinden emin olmalıdırlar. Arkeologlar, numune içindeki, karbon-14’ün tam olarak hangi malzemeden geldiğini ve bunun sonuçları nasıl etkileyebileceğini de düşünmelidirler.

Numune alındığı ortama göre beklenen yaştan çok daha genç bir yaş verebileceği gibi, çok daha geç bir yaş da verebilir. O yüzden kontaminasyon ve numunenin çevresiyle olan ilişkisi ve numunenin saflığı gibi konular radyokarbon yaş tayini için önemlidir. Alınan sonuçlarla numunenin alındığı yerin tarihi ilişkilendirilirken tüm bunları hesaba katmak gerekmektedir. Numune içinde her organik içerikten bir yaş alınabilir ve tüm bu yaşlar dahi farklı olabilir. O yüzden, numunenin içindeki içeriğin hatalı seçimi tüm işlemin sonucu etkileyip, beklenenden çok farklı bir yorumlamaya sebep olabilir.

Beta Analytic Sampling Advice Turkish

 

Radyokarbon Yaş Tayini için Arkeologlara Notlar

Arkeologlar ve radyokarbon yaş tayinini kullanan diğer bilimlere mensup araştırmacılar, kazılar sırasında harcanan emeği ve kaynakları en verimli şekilde kullanabilmek ve numunelerinden yaş alabilmek için numune toplarken çok dikkatlı davranmalıdırlar.

Eğer ilk kez numune alacaksanız, kazılardan önce ya da kazılar sırasında mutlaka laboratuvar ile iletişim kurarak numunelerin nasıl toplanacağı ve muhafaza edileceği hakkında laboratuvar çalışanlarından fikir almalısınız.

1. Numune türü, boyutu ve paketleme

Laboratuvarın, analiz için gerekli olan numune miktarları için belirli sınırlamaları mevcuttur. Her bir numunenin farklı gramaj ve boyut sınırlandırması vardır. O yüzden, laboratuvardan teyit almadan numune paketlemesi yapmayınız. Ayrıca, bazı laboratuvarlar ıslak numune kabul etmemektedir. O yüzden paketleme yapmadan önce numunenizi belirtildiği şekilde kurutunuz.

2. Numune toplama

Numune toplama ve muhafazası sırasında kontaminasyona çok dikkat edilmelidir. Hidrokarbonlar, yapıştırıcılar, asitler ve yağlar numunelerle asla temas etmemelidir. Ayrıca, kağıt, sigara külü, karton, pamuk ve iplik de numunelere değmemelidir.

3. Numune muhafazası

Numuneler, gönderi işlemi sırasında zarar görmeyecek şekilde laboratuvar tarafından belirtildiği gibi paketlenmelidirler. Her bir paketin ayrı bir etiketi olmalıdır. Aluminyum, cam gibi özel kutular numuneler için kullanılabilir ancak laboratuvara danışmanızı tavsiye ediyoruz.

4. Hatalar ve kalibrasyon

Numunelerin yaş tayini sonuçları için laboratuvara mevcut kalibrasyon kaynaklı ya da diğer nedenlerden oluşabilecek hataları sormalısınız. Yaşların çevirimi anlamadıysanız, detaylı bir cevap isteyebilirsiniz.

5. Fiyatlandırma

Raporlar ancak ücretler alındıktan sonra gönderildiği için bütçeyle ilgili problemlerinizi laboratuvar ile paylaşınız.

6. Süre

Radyokarbon yaş tayini belirli bir süre alan standart ve standart dışı numuneye özel işlemleri içermektedir. O yüzden çok acili sonuçlar için laboratuvar ile numune gönderme öncesi görüşmelisiniz.​

7. Numunelerin etiketlendirilmesi

Radyokarbon yaş tayini, tahribatlı bir işlem olduğundan analize giren maddenin tamamı kullanılabilir ve geriye size gönderebileceğimiz bir malzeme kalmayabilir. O yüzden,numunelerinizi ​etiketlerken ve bize gönderirken çok dikkatli olmalısınız. Karıştırdığınız bir numuneyi bir daha elde edemeyebilirsiniz ve bu tamamen sizin sorumluluğunuzdadır.

8. Kontaminasyon türleri

Numuneyi alacağınız bölgenin detaylı anlatımıyla laboratuvardan muhtemelen kontaminantlar hakkında bilgi almanız mümkün olabilir. Aynı zamanda ön işlemler hakkında da bilgi alabilirsiniz.

9. Beklenen numune yaşı

Laboratuvar, numune gönderiminden önce beklenen muhtemel yaşı sormaktadır. Bunun en önemli nedeni, çapraz kontaminasyon riskini en aza indirmektir. Yaşlı numunelerle genç numunelerin laboratuvarda birbirine karışma ihtimali imkansıza yakındır.

Radyokarbon Yaş Tayini Sonuçları

Radyokarbon yaş tayini analizi sonuçlarının yorumlanması durumdan duruma değişkenlik gösterip, arkeolojik olarak mümkün olmayan yaşların elde edilmesiyle bile sonuçlanabilir. Radyokarbon yaş tayini sonuçlari nın arkeolojik olarak kabul edilemez çıkması. Öngörülmemiş kontaminasyon, laboratuvar kaynaklı bir problem ya da numune paketlemeyle ilgili olabilir.

Kurtarma Arkeolojisi

Kurtarma arkeolojisi açığa çıkarılan ve tahribatı önlenen herhangi bir değerli bulguyu geri kazanmak için belli bir inşa veya geliştirme sürecinden geçirilecek sahalarda yapılacak etüt ve potansiyel kazıdan oluşur. Yapılacak geliştirmeler arkeologlara işlerini üstlenmeleri için az zaman tanımakta ve işleri bir an önce bitirmeyi isteyen paydaşlar için zaman baskısı oluşturmaktadır.

Potansiyel olarak değerli bulguların keşfedildiği durumlarda, hızlı ve yüksek kalitede radyokarbon yaş belirleme sonuçları bir sahanın ek kazı ruhsatı olup olmadığı veya geliştiricilere geri verilip verilemeyeceğini belirlemek açısından önemli olabilmektedir. Özellikle, kurtarma arkeolojisi gibi test sonuçları için aylarca beklenmekle birlikte, inşaatın durdurulabildiği, zaman açısından hassas projeler uygulanabilir değildir ve finansal bir yük haline gelebilir. Arkeologların özel proje gereksinimlerini ve teslim tarihlerini karşılayabilecek radyokarbon yaş belirleme laboratuarlarına ihtiyaçları vardır.

Referans:

Grahame Johnston, Rescue Archaeology (2015), Archaeology Expert, (accessed June 2018)

Sheridan Bowman, Radiocarbon Dating: Interpreting the Past (1990), University of California Press